Architectuur is de ideale partner in de duurzame transformatie

Samenvatting

De duurzame transformatie is voor organisaties een unieke fundamentele koerswijzing met grote gevolgen voor de besturing en bedrijfsvoering. Men heeft een nieuw duurzaam kompas nodig om de juiste duurzame strategie op te stellen. Veel organisaties missen de kennis en kunde en zoeken specialistisch advies en begeleiding. Architectuur heeft veel relevante kennis en kunde en is een logische dialoogpartner die helpt de koers te verhelderen en concretiseren. Architectuur is van huis uit een instrument voor interne optimalisatie maar kan nu uitgroeien tot een maatschappelijk bewuste stuurfunctie die duurzaamheid ‘by design’ doorvoert in de organisatie. Solventa heeft ervaring in veel domeinen en branches en de ambitie om met architectuur een belangrijke rol te spelen in de duurzame transformatie van organisaties. 

De druk neemt toe

Duurzaamheid leeft, er is veel goede wil. In organisaties ontstaan initiatieven van onderop voor bijvoorbeeld hergebruik van materialen of social return, maar mist vaak de samenhang vanuit een overkoepelende duurzame visie. In andere organisaties loopt de communicatie voor op de praktijk, en wordt duurzaamheid onvoldoende geleefd.

Bij ondernemingen spreekt men over de inside-out impact en de belangen van externe stakeholders. Bij non-profits en overheden spreekt men over de systeemimpact of onbedoelde neveneffecten op andere groepen. In de kern gaat het om hetzelfde: het onderzoeken, onderkennen, meten en in positieve richting bijsturen van de impact van het eigen handelen op de buitenwereld: environmental, social en governance.

Ondertussen neemt van alle kanten de druk toe om aantoonbaar maatschappelijk verantwoord en duurzaam te werken. De markt vraagt het, partners zijn er mee bezig, normen en certificeringen zijn populaird en een toenemende set regels en wetten eist verduurzaming. Het is onafwendbaar dat organisaties en waardeketens duurzaam transformeren en transparant worden over hun impact. 

Een nieuw kompas

De duurzame transformatie grijpt dieper in dan andere strategische dossiers omdat het niet alleen de richting van de organisatie verandert, maar ook het kompas. Het is een permanente en fundamentele herorientatie op waarde en op de waardecreatie in de hele waardeketen. De zingeving verandert: in gesprek met stakeholders ontdekt men nieuwe strategische drivers, doelen en acties, en dat vraagt al snel om het herschrijven van de visie en mogelijk om aanpassing van de kernwaarden, of zelfs van de missie. 

Traditioneel heeft het bestuur vooral oog voor de kerntaak, of voor shareholder value. Neveneffecten, vooral de negatieve, worden liever genegeerd of ingecalculeerd vanuit het eigen prespectief. En wordt de druk hoger dan wordt duurzaamheid vaak belegd bij een bestuurder die de druk sterk voelt: bijvoorbeeld vanuit consumenten of partners, vanuit wetgeving (compliance) of vanuit de arbeidsmarkt (werkgeverschap). Dat kan leiden tot een eenzijdige benadering die de organisatie langdurig op het verkeerde been zet. Het kan ook leiden tot CSRD compliance zonder werkelijke verduurzaming. 

Omdat duurzaamheid vraagt om heroverweging van de gehele zingeving is het een vraagstuk voor het gehele bestuur. Dus idealiter initieert het bestuur de transformatie met de ontwikkeling van een nieuw duurzaam kompas om daarna met stakeholders een duurzame koers uit te stippelen. 

Voor het onwikkelen van een duurzame kompas bestaan best practices. In de kern is het de vaststelling welke van de wereldwijde erkende duurzaamheidsonderwerpen relevant zijn voor de (waardeketen van) de organisatie, en welke niet. Een administratiekantoor heeft bijvoorbeeld geen noemenswaardige impact op de kwaliteit van het buitenwater. Voor alle relevante onderwerpen (drivers) is duurzaam beleid nodig: contextanalyse, visie, doelen, acties, targets en metrics. En daarna volgt vormgeving en implementatie.

Het is een ingrijpende cultuuromslag waarbij consistente communicatie cruciaal is zodat alle betrokken in de organisatie en in de waardeketen voelen dat het menens is. Want duurzame zingeving leidt natuurlijk tot duurzame vormgeving, en de gevolgen in waardestromen, domeinen en in de samenwerking met partners kunnen enorm zijn, met veranderingen in het proces en in gedrag binnen en buiten de organisatie.

Begeleiding

Het kan voor organisaties moeilijk zijn om op eigen kracht een nieuw duurzaam kompas te ontwikkelen. Onafhankelijke adviesbureaus helpen bij dit zelfonderzoek met vooral procesbegeleiding zodat het bestuur de focus op verduurzaming houdt. Ze plannen, faciliteren en bewaken van het traject, met uitleg, templates, checklists, vragenuurtjes en bijsturing. Het echte werk, de duurzame keuzes maken, doen mensen in de eigen organisatie op basis van inhoudelijke dialoog met alle relevante betrokkenen die belang hebben bij de uitkomst en die de relevante kennis hebben. 

Zingeving ontwerpen, ofwel beleid maken voor de organisatie, is geen kernproces van architectuur maar architectuur kan het bestuur er inhoudelijk uitstekend bij helpen. De natuurlijke mindset van architectuur is hulpvaardig, en de natuurlijke focus ligt op de lange termijn, de grote lijn, het algemeen belang en rekening houden met stakeholders. Moderne architectuur gebruikt analytische capabilities die nuttig zijn voor strategische besluitvorming. Bovendien blijft architectuur betrokken in alle fasen van de duurzame transformatie, wat goed is voor de consistentie en de voorspelbaarheid.

De rol van architectuur

Architectuur heeft in de afgelopen decennia een ontwikkeling doorgemaakt waarbij de invloed en de rol in organisaties steeds groter en actiever werd.

Tot laat vorige eeuw ging architectuur over het beschrijven van IT om het proces te ondersteunen. Het TOGAF framework uit de jaren ’90 bracht technisch-economisch borging aan architectuur, maar bleef agnostisch over zingeving. Sinds de eeuwwisseling is architectuur meer op resultaat gericht waardoor de kwaliteit van de zingeving als input essentieel werd. De GEA aanpak toetst de begrijpelijkheid en consistentie van de verzamelde zingevingsuitspraken (missie, visie, waarden, doelen, strategie) en bespreekt de samenhang met het bestuur waarbij eventuele problemen worden opgelost, maar nog steeds zonder inhoudelijke mening.

In de afgelopen 10 jaar heeft architectuur haar focus verbreedt onder invloed van trends als Green IT, Corporate Social Responsibility, de UN Sustainable Development Goals en meer recentelijk de CSRD: de EU duurzaamheidswetgeving. Organisaties verwachten in toenemende mate van architectuur dat ze ethiek, duurzaamheid en compliance in hun proces integreren. Dat zie je in internationale trends als Green Enterprise Architecture^[1] en in diverse sustainability by design ontwikkelingen bij grote organisaties. 

Architectuur is van huis uit een intern gericht optimalisatie-instrument maar kan tot een maatschappelijk bewuste stuurfunctie uitgroeien^[2] die duurzame, ethische en inclusieve waardecreatie nastreeft, met brede verantwoordelijkheid, niet alleen voor wat systemen doen, maar ook voor wat het betekent en veroorzaakt in de samenleving.

Architectuur kan de duurzame transformatie op drie intensiteitniveaus begeleiden. Wat het beste past hangt af van de organisatiecultuur, van de complexiteit van de duurzame transformatie, en van de taakvolwassenheid van architectuur. De niveaus:

1. Architectuur toetst de consistentie van de zingeving en geeft er vorm aan. 
2. Architectuur is dialoogpartner die de duurzame koers verheldert en concretiseert. 
3. Architectuur heeft een stem in de besluitvorming en beheert duurzame capabilities.

Architectuur in actie

Ook op het laagste intensiteitsniveau van begeleiding moet architectuur zo vroeg mogelijk betrokken zijn bij de duurzame transformatie. Architectuur kan veel meer waarde en kwaliteit leveren als nog niet alles in steen is gebeiteld. De toetsing van de samenhang van de zingeving is altijd een onmisbare stap. 

Naast de eerdergenoemde methode van GEA kan de samenhang van de zingeving ook worden getoetst met een model dat de eenheid van beleid visualiseert, in een integrale strategie waarin de interne en externe belangen samenkomen. Zien hoe al die belangen leiden tot het speelveld van strategische drivers met gezamenlijke doelen en activiteiten met targets, helpt ook de kwaliteit van het werk van architectuur en andere betrokkenen in vervolgfasen, zoals bijvoorbeeld de change organisatie.

Het sleutelproduct van architectuur tussen zingeving en vormgeving is de Architecture Vision die context en realisme toevoegt aan de hoofdlijnenstrategie. Het bespreekt kansen, beperkingen, oplossingen, alternatieven, inschatting van kosten en baten, afhankelijkheden en faseringen. Het doel is om totaaloverzicht te geven voor verdere besluitvorming. Nadat het bestuur deze visie accepteert is het de gedeelde waarheid voor de vormgeving en implementatie van het strategische programma.

Deze gedeelde waarheid is pas duurzaam en echt gezamenlijk als de externe impact en de relevante hoofdlijnenarchitectuur van de samenwerking met ketenpartners en stakeholders is betrokken en ook gezamenlijk geaccordeerd. Zo wordt de Architecture Vision een instrument om de duurzame juistheid van de oplossingsrichting te toetsen, bewaken en borgen, wat onmisbaar is voor gezamenlijk succes en positieve impact.

In de fase van de vormgeving werkt architectuur de Architecture Vision uit in overzichten en modellen die garanderen dat alle betrokkenen in het strategische programma de juiste inhoudelijke inzichten of sturing krijgen. In de fase van de implementatie voert architectuur governance taken uit om te garanderen dat de opgeleverde oplossingen in lijn zijn met de ontwerpen bij de strategie en om eventuele nieuwe of veranderde inzichten te verwerken tot eenduidig aangepaste ontwerpen.

Verduurzaming en CSRD rapportage vragen binnen organisaties om nieuwe kennis en kunde die vaak vertrouwd voelen voor architectuur. Het gaat bijvoorbeeld om scenario analyses en berekeningen, of om verzamelen van duurzaamheidsdata en beheren van datastromen. Architectuur kan optreden als kwartiermaker met pilots om de nieuwe capabilities te ontwerpen en tijdelijk uit te voeren waarna het in de implementatiefase aan de organisatie wordt overgedragen. 

Solventa

Solventa is een uitstekende architectuurpartner voor organisaties die voor de duurzame transformatie staan. Solventa ondersteunt de totstandkoming van een passende en consistente verduurzaamde zingeving, geeft vervolgens vorm aan de verduurzaming en begeleidt ten slotte de implementatie. Bij Solventa hebben de architecten gemiddeld 20 jaar ervaring in het vak en er is veel ervaring met verduurzaming.

^[1] Green Enterprise Architecture: Paving the path to sustainable transformation | INNOCOM

^[2] Sustainable Enterprise Architecture For ESG Transformation, Enterprise Architecture To Strengthen Sustainability In The Supply Chain | LinkedIn