Over onderbelichte thema’s die de toekomst van business- en enterprise-architectuur vormgeven.

We kunnen wel zeggen dat Enterprise-architectuur afgelopen decennia volwassen is geworden. We beschikken over frameworks, governance, tooling en methodieken die tot in detail beschrijven hoe organisaties hun complexiteit kunnen structureren. Toch lukt het veel organisaties nog steeds niet om met architectuur écht duurzame verandering te realiseren.

Hoe komt dat? Misschien omdat we nog te vaak naar systemen kijken — en te weinig naar mensen en de sociale dynamiek waarin die systemen functioneren.

In deze blog belicht ik drie onderbelichte, maar cruciale thema’s die de volgende generatie enterprise-architectuur zullen vormen:

• Architectuur als menselijk gedrag vormgeven
• Architectuur als continu leerproces
• Socio-technische coherentie

Architectuur als menselijk gedrag vormgeven

Oftewel, van rationeel model naar gedragsontwerp. Enterprise-architectuur lijkt rationeel: principes, kaders, modellen. In werkelijkheid draait het om gedrag — hoe mensen beslissingen nemen, overtuigingen vormen en samenwerken. Onderzoek laat zien dat architectuurbeslissingen zelden puur rationeel zijn, maar macht, emoties en perceptie spelen een doorslaggevende rol. (Proper (2024) en Lux & Hoppenbrouwers (2021))

Daarnaast identificeert onderzoek negen verschillende gedragsstijlen van enterprise-architecten (bijv. “visionair”, “bruggenbouwer”, “technisch expert”), waarmee verschillen in rol en gedrag wordt benadrukt. (Du Preez, Van der Merwe & Matthee (2018))

Enkele zaken om aan te denken hierin zijn:

• Besluitvorming expliciteren
  Gebruik een “Decision Design Graph” om relaties tussen verschillende architectuurbeslissingen zichtbaar te maken — zodat de rationale én eventuele heuristiek (tijddruk, intuïtie) traceerbaar wordt.
• Bewustwording van bias
  Architectuurteams zouden expliciet aandacht kunnen besteden aan cognitieve bias (zoals bevestigingsvoorkeur) — bijvoorbeeld via “pre-mortem” sessies of besluit-checklists.
• Rol van architect als facilitator
  Omdat de architectuurpraktijk sterk sociaal is (stakeholders, politiek, belangen), verdient de architect een rol als bruggenbouwer — niet enkel modelleur.
• Gedrags- en cultuurinterventies
  Naast technische modellen is het zinvol om aandacht te besteden aan bijvoorbeeld samenwerking, vertrouwen, communicatie en beslissingsprocessen.

Als je dit in de praktijk brengt kan je bijvoorbeeld denken aan wanneer een architectuurprincipe wordt vastgesteld, leg dan niet alleen vast wat besloten is, maar ook waarom, onder welke omstandigheden, en welke alternatieven zijn overwogen — zoals aanbevolen in de “EA Anamnesis” benadering. (Plataniotis, De Kinderen & Proper (2024))

Of faciliteer workshops waarin stakeholders reflecteren op eerdere architectuurbeslissingen: wat gebeurde er, wat werd onderschat, welke gedragscomponenten speelden mee?

Om deze menselijke laag beter te begrijpen, kunnen architecten gebruikmaken van inzichten uit de gedragswetenschap en organisatiekunde:

Model en toepassing in architectuurpraktijk

• Cynefin Framework (Dave Snowden)
  Helpt bepalen hoe beslissingen genomen moeten worden in verschillende complexiteitsdomeinen. In het “complex” domein is experimenteren effectiever dan standaardisatie.
• Ladder of Inference (Chris Argyris)
  Maakt zichtbaar hoe mensen van observatie naar conclusie gaan. Handig om bias en miscommunicatie in besluitvorming te herkennen.
• Behavioral Design Cycle (BJ Fogg)
  Ondersteunt het ontwerpen van gewenst gedrag rond architectuurprincipes — bijvoorbeeld nudging voor naleving.
• Architectural Decision Records (ADR’s)
  Vastleggen van beslissingen inclusief rationale, context en aannames — essentieel om groepsdenken en vergeten alternatieven te vermijden.

Combineer het Cynefin-domein met ADR’s: noteer bij elk besluit in welk type probleemomgeving het valt (simpel, ingewikkeld, complex) en bepaal de passende beslisstijl: expert-advies, co-creatie of experiment. Hiermee maak je besluitvorming expliciet, inclusief haar gedragscomponenten.

Zo ontwerp je niet alleen systemen, maar ook condities waarin mensen het juiste gedrag kunnen vertonen.

Veel van deze aspecten komen terug in onze trainingen. Neem een kijkje bij de Academy agenda – Solventa.

 Architectuur als continu leerproces

Veel organisaties zien enterprise-architectuur nog steeds als een statisch deliverable: een set principes of modellen die richting geven. Maar in werkelijkheid is architectuur pas waardevol als ze leert en meebeweegt met de organisatie.

Recent onderzoek (o.a. ScienceDirect, 2022) toont aan dat de waarde van EA afhankelijk is van de kwaliteit van architectuur-diensten en de mate waarin organisaties feedback integreren. Succesvolle transformaties zijn bijna altijd een nauwe verweving kennen tussen architectuur, business en leren (zie ook onze pagina over transformeren).

Modellen voor lerende architectuur en toepassing in EA-context

• Double-Loop Learning (Argyris & Schön)
  Reflecteer niet alleen doen we het goed? maar ook doen we het goede? — essentieel bij herziening van principes en aannames.
• Plan-Do-Check-Act (Deming-cyclus)
  Structuur voor iteratieve architectuuraanpassing: ontwerp, experimenteer, meet, verbeter.
• Learning Organization (Peter Senge)
  De vijf disciplines, vooral mental models en shared vision, helpen om architectuur levend te houden via dialoog.
• Architecture Maturity Models (bijv. Gartner, TOGAF)
  Meten de volwassenheid van feedback en leermechanismen binnen EA-governance.
• Lean Startup / Hypothesis-Driven Design
  Behandel architectuurprincipes als hypotheses die getest en gevalideerd worden in de praktijk.

Op zich niets nieuws zou je zeggen, maar dan moet het wel worden toegepast. Maak daarom van bijvoorbeeld de Architecture Board niet alleen een besluitvormings- of adviesproces, maar maak er ook een leerproces van:

• Gebruik de PDCA-cyclus voor continue verbetering van principes.
• Pas Double-Loop Learning toe tijdens evaluaties: stel niet alleen vast wat werkte, maar ook of de onderliggende aanname juist was.
• Ontwerp een Architecture Learning Canvas met kolommen:
  1. Hypothese
  2. Verwacht effect
  3. Meetindicator
  4. Observatie
  5. Leerinzichten
  6. Aanpassing

Zo wordt leren een kernonderdeel van governance, niet een bijproduct, en daarmee wordt de architect niet langer bewaker van standaarden.

Socio-technische coherentie

De meeste architectuurmodellen tonen systemen, processen en rollen — de formele organisatie. Maar de echte organisatie leeft in het informele netwerk: de relaties, communicatie en samenwerking tussen mensen.

Onderzoek (Trist & Emery, 1951; Øvrelid et al., 2024) benadrukt dat succesvolle architectuurtransformaties altijd een samenspel zijn tussen technologie, structuur, cultuur en leren. Architectuur die enkel de technische laag beschrijft, mist de werkelijkheid waarin verandering plaatsvindt.

Ook hier zijn weer modellen voor te bedenken.

Model en toepassing

• Socio-Technical Systems Theory (Trist & Emery)
  Optimaliseer niet techniek of mens afzonderlijk, maar hun samenhang. Gebruik dit om alignment te meten tussen teams, tooling en werkwijzen.
• Leavitt’s Diamond (1965)
  Vier dimensies — taak, technologie, structuur, mens — die elkaar beïnvloeden bij verandering. Gebruik dit als standaard-impactanalyse voor architectuurwijzigingen.
• Viable System Model (Stafford Beer)
  Begrijp organisatorische veerkracht via feedback-structuren; nuttig bij het ontwerpen van adaptieve governance.
• Enterprise Ontology (Dietz)
  Brengt samenhang tussen menselijke handelingen, processen en informatie formeel in kaart.
• Value Stream Mapping (Lean)
  Visualiseert de koppeling tussen technische en menselijke activiteiten en maakt sociale knelpunten zichtbaar.

Gebruik bijvoorbeeld  Leavitt’s Diamond als checklist bij elke wijziging:

Als we technologie veranderen, wat betekent dat voor structuur, taken en mensen?

Je kan Value Stream Mapping combineren met een Socio-Technical Map waarin je informele samenwerkingen, afhankelijkheden en communities of practice zichtbaar maakt. Monitor vervolgens niet alleen technische performance, maar ook samenwerking, eigenaarschap en leervermogen.

Zo verschuift architectuur van technische blauwdruk naar sociaal-technisch ontwerp, en breng je echte verandering veel beter in beeld.

Veel van deze aspecten komen terug in onze trainingen. Neem een kijkje bij de Academy agenda – Solventa.